Ouderen in veilige handen 

Er zijn elk jaar naar schatting 200.000 senioren slachtoffer van mishandeling. Daarbij denkt u misschien meteen aan fysiek geweld. Maar ook psychische mishandeling, financiële uitbuiting, verwaarlozing en seksueel misbruik horen hierbij. Ouderenmishandeling komt in alle lagen van de bevolking voor. Dus ook in de migrantengemeenschappen. Soms is sprake van opzettelijke en doelbewuste foute handelingen. Maar heel vaak speelt onmacht van mantelzorgers om goed om te gaan met ziekte een rol. Of mantelzorgers hebben, vol goede bedoelingen, te weinig oog voor de wensen van de oudere. En: wat zouden de buren wel niet zeggen als ik mijn moeder laat opnemen in een verpleeghuis?

Voor feiten en achtergronden over ouderenmishandeling, klik hier>>
Voor toelichting op de verschillende vormen van ouderenmishandeling, klik hier>>

Wist u dat 1 op de 20 ouderen in Nederland te maken krijgt met ouderenmishandeling?
Wist u dat in 43% van de gevallen de mishandeling gebeurt door (klein)kinderen?
In 37% van de gevallen door de partner?
In 3% van de gevallen door een beroepskracht?
Wist u dat 71% van de slachtoffers van ouderenmishandeling vrouw is?


Een veilig thuis
Daar maak je je toch sterk voor?

Op deze pagina van onze website vindt u informatie over ouderenmishandeling, de activiteiten van NOOM om ouderenmishandeling te voorkomen en bestrijden en handreikingen voor het begeleiden van gespreksbijeenkomsten voor migrantenouderen en mantelzorgers. 
Ook zijn er doorverwijzingen naar publicaties en nieuwsbrieven van de Rijksoverheid en andere organisaties.

De afgelopen jaren hebben de lidorganisaties van het NOOM hard gewerkt om de problematiek van ouderenmishandeling in al zijn verschijningsvormen bespreekbaar te maken. Het was een gevoelig onderwerp, maar we moesten erkennen dat ouderenmishandeling, echt voorkomt, óók in migrantenfamilies. Eén van de zaken die er in onze gespreksbijeenkomsten sterk naar voren kwam was financiële uitbuiting. We hebben heel veel voorbeelden gehoord waarbij kinderen, kleinkinderen en andere familieden misbruik maakten van de afhankelijkheid van de ouderen bij de financiële administratie, het gebrek aan kennis over financiële zaken en onbekendheid met pinnen en internetbankieren.
Vorig jaar heeft het NOOM zich daarom aangesloten bij de Brede Alliantie Veilig financieel ouder worden. Deze is tot standgekomen in het kader van de voortzetting van het Landelijk Actieplan Ouderen in veilige handen. In de alliantie participeren onder andere de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB), de RABObank, de politie, het Openbaar Ministerie, de Veilig Thuisorganisaties en verschillende seniorenorganisaties. Het is bijzonder dat zo'n diverse partijen zich verenigen om samen te werken op landelijk en lokaal niveau om de financieel misbruik bij ouderen te voorkomen en aan te pakken.

Voor meer informatie over financieel misbruik en de activiteiten van NOOM op dit terrein, klik hier>>

Expertmeeting aanpak ouderenmishandeling bij migrantenouderen
Op 14 november 2017 bogen zich 25 experts over de aanpak van ouderenmishandeling bij oudere migranten. Zij waren werkzaam als professional of vrijwilliger in verschillende sectoren, in uitvoering of beleid, zoals zelforganisaties van migrantenouderen, bij een instelling voor ouderenzorg, in de thuiszorg, bij Veilig Thuis, als bewindvoerder, in een sociaal wijkteam, bij een mantelzorgsteunpunt, enz.
De bijeenkomst, getiteld 'Van handelingsverlegen naar handelingsbekwaam' werd georganiseerd door NOOM en Regioplan. De laatste organisatie coördineert de activiteiten in de laatste fase van het Landelijk Actieplan Ouderen in veilige handen. In voorgaande jaren is al veel gedaan om de bewustwording over ouderenmishandeling op gang te brengen en ouderen en professionals attent te maken op signalen van mishandeling. Daarom werd het tijd om aandacht te besteden aan de aanpak, wanneer ergens een signaal wordt opgepikt dat het met een oudere niet goed gaat.

De expertmeeting werd begeleid door Marianne van der Krans, projectleider Ouderenmishandeling bij Samen Veilig Utrecht en tevens voorzitter van het Landelijk Platform Bestrijding Ouderenmishandeling. Yvonne Heygele, projectleider Ouderen in veilige handen voor NOOM, verzorgde een inleiding. Hierin gaf zij onder andere een beeld van de beschermende en risicofactoren die een rol kunnen spelen in migrantenfamilies. De experts gaven aanvullingen en nuanceringen. Er ontstond meteen een levendige uitwisseling. Zeker ook naar aanleiding van de vraag of ouderenmishandeling nu juist méér of minder voorkomt bij migranten ouderen dan bij Nederlandse ouderen.

Vervolgens gingen de deelnemers in groepjes uiteen om diverse casussen te bespreken. De bijeenkomst werd afgesloten met een inventarisatie van aandachtspunten en tips voor een goede aanpak van mishandeling bij migrantenouderen.

Het was een inspirerende bijeenkomst waar de denkkracht van de aanwezige professionals en vrijwilligers optimaal benut kon worden. Regioplan en NOOM gaan werken aan een kleine publicatie met aandachtspunten en aanbevelingen voor de aanpak van ouderenmishandeling bij oudere migranten. We hopen op deze manier meer aandacht te genereren voor de manier waarop gekeken kan worden naar mishandeling bij migrantenouderen, welke culturele elementen een rol kunnen spelen en in welke richting oplossingen gezocht kunnen worden. Een belangrijke constatering was in ieder geval dat het helpt om de kracht van migrantenouderen, hun familie en gemeenschap te leren zien en aan te boren voor een oplossing.

Voor een pdf van de inleiding, klik hier>>

Campagne Ouderen in veilige handen
Samen met de andere seniorenorganisaties ANBO, Unie KBO en PCOB, in samenwerking met het Ministerie van VWS, heeft het NOOM tussen oktober 2012 en juni 2015 campagne gevoerd om ouderenmishandeling bespreekbaar te maken. Ongeveer 6.500 migrantenouderen hebben in deze periode gesproken over dit lastige taboe-onderwerp. Aanvankelijk dachten we dat dat onmogelijk zou zijn. Bij ons komt ouderenmishandeling niet voor! Daar praten wij niet over! Dat waren de eerste reacties. Maar al snel bleek het juist een onderwerp te zijn dat heel veel losmaakt. Ouderenmishandeling is niet alleen slaan (ja, dat gebeurt!). Maar kan ook gaan over schelden en psychologische mishandeling, over verwaarlozing, over familiezorg die uit de hand loopt als gevolg van overbelasting. Financiële uitbuiting hoort bij ouderenmishandeling, en ook seksueel misbruik. We hebben oog gekregen voor al die verschillende vormen. Het was moeilijk om erover te spreken, maar op de bijeenkomsten van de oudere migranten is de problematiek herkend en erkend.

Het lijkt wel of de ouderen hierop hebben zitten wachten.

Het is alsof het de ouderen op de lippen brandt.

Van signaleren naar bespreken
'Praten helpt' was een belangrijke boodschap in de campagne Ouderen in veilige handen, en dat hebben we gedaan in die bijeenkomsten! Maar meteen was ook duidelijk dat er veel meer nodig is om ouderenmishandeling te voorkomen, te signaleren en aan te pakken. Een van de aanbevelingen die we voor ons zelf formuleerden was het trainen van vrijwilligers om het gesprek aan te gaan met een oudere en/of mantelzorger waar een vermoeden bestaat van ouderenmishandeling.

GGD Gelderland Zuid heeft onze wens gehoord en opgepakt binnen hun project Ouderen in veilige handen dat zij afgelopen jaren hebben uitgevoerd. Samen met hen en Moviera Aanpak Huiselijk Geweld is filmmateriaal ontwikkeld dat we kunnen gaan inzetten in de deskundigheidsbevordering van onze vrijwilligers. De film is gemaakt door filmmaker Riske de Vries en geproduceerd door De Media Afdeling.

Het bijzondere is dat via vier van onze lidorganisaties (Chun Pah, Fos'ten, LSMO en MOBiN) vrijwilligers zelf als acteurs hebben meegewerkt. We zijn buitengewoon trots op het resultaat!

Opname met de Marokkaanse vrijwilligers

'Van signaleren naar bespreken - vrijwilligers in gesprek met oudere migranten' is de titel van het educatief materiaal.

Voor de films hebben we vier lastige situaties tot uitgangspunt genomen. Aanleiding is een vermoeden van financieel misbruik, overbelasting van mantelzorgers, verwaarlozing of fysieke mishandeling. Iedere situatie wordt in 2 delen in beeld gebracht. In het eerste deel vertelt de vrijwilliger waar hij/zij zich zorgen over maakt. In het tweede deel zien we het gesprek tussen de vrijwilliger en de oudere of de mantelzorger.
Het gaat om fictieve situaties die zijn gebaseerd op verhalen uit de praktijk.

Om de filmpjes te bekijken, klik hier>>
Bovenaan de lijst staat de complete film. Daaronder staan de afzonderlijke filmpjes.
Voor de bijbehorende handleiding, klik hier>>

Het materiaal is gepresenteerd op de slotconferentie van het project op 25 november 2015.
In de workshop die het NOOM dsaar verzorgde bleek al meteen dat het materiaal ook uitstekend geschikt is om te gebruiken in deskundigheidsbevordering van professionals die werken met oudere migranten.

 
Oudere migranten en mishandeling

Een vraag die het NOOM vaak krijgt: komt ouderenmishandeling vaker voor bij ouderen met een migratieachtergrond of juist niet? Het antwoord hierop moeten we schuldig blijven. Er zijn geen adequate cijfers voorhanden om op deze vraag een zinvol antwoord te geven. Wel kunnen we zeggen dat er voor oudere migranten een aantal beschermende factoren bestaat. Maar daar staat tegenover dat bepaalde risicofactoren de kans op mishandeling juist vergroten.
Lees meer>> 

Als vrijwilligers of professionals in gesprek willen met migrantenouyderen waar vermoeden van mishandeling of misbruik bestaat, dan is het goed om rekening te houden met bepaalde taboes en gevoeligheden. Het NOOM heeft daarvoor een aantal aandachtspunten opgeschreven. Klik hier>>

Aanpak NOOM in gespreksbijeenkomsten
Het NOOM heeft een eigen aanpak ontwikkeld om het gesprek over ouderenmishandeling op gang te helpen. De eerste stap is om ouderen zelf te laten nadenken over dingen die zij in hun omgeving zien. Met behulp van foto's en plaatjes start de uitwisseling over ouderen met wie het goed gaat: ouderen die vitaal zijn, hun familie om zich heen hebben, erop uit kunnen gaan. Maar er is ook een minder goede kant aan ouder worden: verlies van vitaliteit en mobiliteit, ziekte en het verlies van een partner of zelfs een kind, gebrek aan inkomen, gebrek aan zelfredzaamheid in een vreemde samenleving, groeiende afhankelijkheid en een steeds kleiner wordend netwerk. Langs deze weg formuleren de ouderen eigenlijk zelf de risicofactoren voor ouderenmishandeling, maar ook de beschermende factoren.
Hierna kan de eigenlijke voorlichting over ouderenmishandeling, de verschijningsvormen en de alarmerende cijfers gegeven worden. Dat leidt vervolgens tot de vraag: Wat kunnen we zelf doen om ouderenmishandeling te voorkomen? Wat kunnen we doen als we ouderenmishandeling vermoeden in onze omgeving?
Tot slot wordt een verhaal voorgelezen, samen de film van MOVISIE bekeken, of zelf toneel gespeeld. Dat is dan weer een andere manier om de problematiek te laten 'binnnenkomen'.

Deze manier van werken heeft zich tijdens de campagne Ouderen in veilige handen dubbel en dwars bewezen. We zijn ervan overtuigd dat onze gespreksleiders de thematiek diepgaand aan de orde hebben weten te stellen. Dat leidde tot herkenning en erkenning van het bestaan van ouderenmishandeling.

Voor een foto-impressie van de campagne Oivh bij NOOM, klik hier>>
Voor een presentatie over de NOOMaanpak, gehouden op 8 mei 2014 voor het Landelijk Platform Ouderenmishandeling, klik hier>>

Continuering Actieplan Ouderen in veilige handen
15 juni was het de Internationale dag tegen ouderenmishandeling. Dat was ook de dag waarop staatssecretaris van VWS, Martin van Rijn, bekendmaakte welke vervolgacties zullen plaatsvinden in het kader van de doorstart van het Landelijk Actieplan Ouderen in veilige handen.

Tijdens de bijeenkomst werd teruggeblikt op vier jaar Actieplan. Aaf Tiems, programmaleider Ouderen in veilige handen van het ministerie van VWS, mocht trots zijn op wat in deze periode bereikt is. Waren er op de ‘viering’ van het eerste jaar Landelijk Actieplan 35 deelnemers aanwezig, nu – na 4 jaar – waren er 190 aanmeldingen! Dat is niet alleen feestelijk, maar geeft vooral weer hoeveel zeer uiteenlopende organisaties inmiddels betrokken zijn bij de strijd tegen ouderenmishandeling. Ook het NOOM kijkt met grote voldoening terug: via gespreksbijeenkomsten hebben we bijna 6.500 oudere migranten bewust gemaakt van de vormen waarin ouderenmishandeling kan voorkomen.

'We zijn er nog niet!’, benadrukte de staatssecretaris. Dat onderstrepen wij zeer. Als we geleerd hebben om ouderenmishandeling te herkennen en erkennen, dan zijn vervolgstappen nodig.
In de periode 2015-2017 kent het Landelijk Actieplan Ouderen in veilige handen vijf vervolgacties.

1. Het taboe doorbreken
2. Van handelingsverlegen naar handelingsvaardig
3. Ontspoorde mantelzorg voorkomen
4. Veilig financieel ouder worden
5. Versterking justitiële inzet

Voor meer informatie over de voortzetting van het Landelijk Actieplan Ouderen in veilige handen 2015-2017, klik hier>>
Voor een verslag van de bijeenkomst, klik hier>>

De lidorganisaties van NOOM continueren de gespreksbijeenkomsten, waar daar vraag naar is. Het onderwerp is zodanig geland dat het ook automatisch een plaats zal krijgen in andere activiteiten. Via de NOOMwebsite worden recente cijfers en gegevens, handreikingen en informatiefolders beschikbaar gemaakt voor actieve vrijwilligers. Het NOOM adviseert de Veilig Thuisorganisaties over aandachtspunten waar het gaat om oudere migranten, biedt ondersteuning bij de opzet van voorlichtingsactiviteiten en bij doorverwijzing. Ondersteuning van mantelzorgers staat hoog op onze agenda. Want hier is veel winst te behalen in het voorkomen van ontsporing van de zorg als gevolg van overbelasting.

Veilig financieel ouder worden
Met overtuiging heeft het NOOM zich aangesloten bij de Brede Alliantie ’Veilig financieel ouder worden’ die gelanceerd werd op 15 juni. Hierin werken tal van organisaties samen die een bijdrage kunnen leveren om financieel misbruik van ouderen te voorkomen en te bestrijden: de seniorenorganisaties, banken, de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie, Mentorschap Nederland, om maar een paar partners te noemen.

Bundel 'Praten helpt!'
Ter gelegenheid van de dag tegenuderenmishandeling is een bundel verschenen met verhalen van direct betrokkenen. Deze bundel is mede een resultaat van de campagne van de seniorenorganisaties. Een apart hoofdstuk is gewijd aan oudere migranten.
Voor de bundel, klik hier>>

Veilig Thuis: 0800-2000
Vanaf 1 januari 2015 kan bij vermoeden van ouderenmishandeling gratis gebeld worden voor hulp en advies via 0800-2000. De nieuwe naam is Veilig Thuis. Het nummer is 24 uur per dag bereikbaar.

Dat is goed nieuws. Want tijdens de voorlichtingscampagne Ouderen in veilige handen werd vaak aangegeven dat het een extra drempel is als ouderen moeten betalen om met de hulpverlening in contact te komen.
Als de gespreksleiders de Steunpunten Huiselijk Geweld en het meldpunt Ouderenmishandeling ter sprake brachten kwam naar voren dat melden door oudere migranten en de mensen in hun omgeving nauwelijks wordt overwogen. Enkele reacties:

Als ik bel verstaan ze mij dan?

Je gaat toch niemand verraden? Dat doe je toch niet?

Ik zou nooit bellen. Voor je weet halen ze je uit huis. En dat is het laatste wat je wil.

Die Nederlandse hulpverleners snappen ons niet.

Ze zeggen wel dat je anoniem kunt blijven, maar daar geloof ik niks van.

Vroeger werd ik heel erg mishandeld door mijn ex-man. Toen ik om hulp belde en uiteindelijk de politie kwam geloofden ze mij niet. Nee, ik zou nooit meer naar een meldpunt bellen.

De gespreksleiders hebben, als daar aanleiding voor was, geprobeerd de negatieve beeldvorming bij te stellen. Belangrijk was om de ouderen te laten zien dat je ook kunt bellen voor advies. Dat leidde dan tot andere reacties:

Eerst dacht ik: We houden de vuile was wel binnen. Maar misschien zou ik toch wel hulp zoeken, juist buiten onze eigen kring. Want die mensen zullen niet roddelen.

Ik snap dat jullie wantrouwend zijn. Maar ik vind melden echt een goede zaak. Ze hebben mij geholpen toen ik werd mishandeld door mijn man. Als de buurvrouw niet gebeld had, dan zat ik nu nog in die vreselijke situatie!

Voor meer informatie, klik hier>>
Voor de folder van Veilig Thuis, klik hier>>

Samenwerking met Veilig Thuis (VT)
Een van de resultaten van de voorlichtingscampagne Ouderen in veilige handen is dat de Veilig Thuis organisaties (voorheen Steunpunten Huiselijk Geweld) steeds vaker samenwerking zoeken met het NOOM.

In mei 2014 hield Yvonne Heygele, projectleider van de campagne voor NOOM, een inleiding voor het Landelijk Platform Bestrijding Ouderenmishandeling over de aanpak die NOOM heeft ontwikkeld. Ze kon laten zien hoe het lukt om binnen de groepen van oudere migranten het gesprek aan te gaan over dit gevoelige onderwerp door gebruik te maken van de eigen vormen van communicatie, verthalen en plaatjes.

Sindsdien zijn er al op meerdere plaatsen presentaties geweest voor professionals, onder andere in juni 2014 in Maassluis op een bijeenkomst naar aanleiding van de Internationale Dag tegen ouderenmishandeling.
Op dinsdag 25 november 2014 heeft het NOOM een workshop verzorgd op het congres 'Ouderen veilig thuis', georganiseerd voor de regio Arnhem door het Steunpunt Huiselijk Geweld Midden en Noord Gelderland en Moviera. Deze ging over 'Interculturele gespreksvoering'. Voor Aandachtspunten m.b.t. oudere migranten zie in de terugblik op de conferentie, klik hier>>

Op de themabijeenkomst 'Samen zorgen voor onze kleurrijke ouderen' van SHG Amsterdam op dinsdag 2 december 2014 leverde het NOOM een bijdrage door een inleiding. Hier waren ook lokale organisaties van oudere migranten en sleutelfiguren aanwezig om professionals te informeren over de rol die zij kunnen spelen in het bespreekbaar maken, voorkomen en stoppen van ouderenmishandeling. In het najaar van 2015 volgt een tweede bijeenkomst.

Met GGD Gelderland Zuid en Moviera werkt het NOOM op dit moment aan de samenstelling van filmpjes die gebruikt kunnen worden om vrijwilligers te trainen om het gesprek aan te gaan als zij een vermoeden hebben van mishandeling of misbruik. Naar verwachting zijn deze in het najaar van 2015 gereed.

 

Nieuwsbrief Ouderen in veilige handen
In het kader van het Actieplan Ouderen in veilige handen geeft de Rijksoverheid een digitale nieuwsbrief uit. Deze verschijnt 6 x per jaar.
Om de meest recente nieuwsbrief te bekijken, klik hier>>

Dvd 'Je ziet het pas als je het gelooft'
MOVISIE heeft een dvd ontwikkeld ter ondersteuning van gesprek en voorlichting over ouderenmishandeling. deze is binnen een deel van de groeperingen van oudere migranten met veel succes gebruikt.
Voor meer informatie en bestellingen, klik hier>>

Handreiking voor vrijwilligers
Om mishandeling zo vroeg mogelijk te stoppen is het belangrijk dat vrijwilligers alert zijn op signalen van mogelijke mishandeling. Zij komen vaak bij mensen thuis en kunnen dus een belangrijke schakel zijn. Daarom heeft het Verwey Jonker Instituut in het kader van het Actieplan een handreiking geschreven voor vrijwilligers hoe om te gaan met ouderenmishandeling. De handreiking bestaat uit drie delen en is in jun i 2015 in geactualiseerde versie verschenen.

Voor de interactieve versie, klik hier>>

Brochures 'Wie geeft u het vertrouwen?' en 'Waar zeg ik ja tegen?'
De Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) heeft in het kader van het Landelijk Actieplan Ouderen in veilige handen het initiatief genomen tot een voorlichtingscampagne om financieel misbruik tegen te gaan. Er zijn twee heldere brochures uitgebracht.
Voor meer informatie, klik hier>>
Voor de brochure 'Wie geeft u het vertrouwen?', klik hier>>
Voor de brochure 'Waar zeg ik ja tegen?', klik hier>>

Voorlichtingsfilmpjes over het voorkomen van financieel misbruik en (levens)testament
Ook heeft de KNB samen met NOOM twee filmpjes gemaakt. Het eerste gaat over het voorkomen van financieel misbruik en het levenstestament, het andere over het testament. Ook dat laatste is interessant. Veel migranten gaan ervan uit dat de erfenis verdeeld zal worden zoals dat in het land van herkomst gebruikelijk was. Ze realiseren zich niet dat in Nederland de erfenis volgens het Nederlandse erfrecht zal worden afgehandeld.

Aan de filmpjes hebben vrijwilligers via NOOM meegewerkt. De filmpjes kunnen worden gebruikt in voorlichtingsbijeenkomsten over financiële veiligheid. Ze zijn gemaakt in het Nederlands. Daarnaast zijn ook versies met een Turkse en Marokkaanse voice-over beschikbaar.

Filmpje over het voorkomen van financieel misbruik en het levenstestament
Nederlandse versie, klik hier>>
Turks gesproken versie, klik hier>>
Marokkaans gesproken versie, klik hier>>

Filmpje over het testament
Nederlandse versie, klik hier>>
Turks gesproken versie, klik hier>>
Marokkaans gesproken versie, klik hier>>


Goed mentorschap
Soms komt het voor dat een oudere niet goed meer zelf voor zijn of haar zaken kan zorgen. Wat dan?

Op de website Goed Vertegenwoordigd wordt u wegwijs gemaakt in zaken rond vertegenwoordiging door en voor familie.
Klik hier>>

Eerder verschenen
Marjan de Gruyter, Rianne Verwijs, m.m.v. Esmy Kromontono: Interculturele aspecten van ouderenmishandeling, Verwey Jonker Instituut, mei 2012.
Klik hier>>